.png)
Wyzwolenie miasta w ramach Akcji „Burza” — 22–23 lipca 1944 r.
W nocy z 22 na 23 lipca 1944 roku, w ramach Akcji „Burza”, oddziały 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej wspólnie z lokalną konspiracją Obwodu AK Lubartów wyzwoliły miasto spod okupacji niemieckiej. Za tym jednym, symbolicznym wydarzeniem stoją jednak lata cichej, żmudnej pracy konspiracyjnej — i dziesiątki ludzi, których nazwiska zbyt łatwo umykają pamięci.
Z okazji rocznicy tego wydarzenia powstał Panteon Bohaterów Wyzwolenia Lubartowa — próba uporządkowania i pokazania w jednym miejscu pełnej struktury, która doprowadziła do wyzwolenia miasta: od pierwszych organizatorów podziemia, przez sztab Obwodu, oddziały bojowe, dowództwo dywizji, aż po nauczycieli tajnego nauczania, bez których nie przetrwałaby polska tożsamość kolejnych pokoleń.
Rząd I — Fundament
Organizatorzy konspiracji, 1939–1943
Zanim powstały jakiekolwiek struktury Armii Krajowej, ktoś musiał zacząć od zera. Adam Moździński ps. „Chodnik" — nauczyciel, działacz społeczny, spółdzielca — wszedł do konspiracji już w połowie października 1939 roku, tuż po klęsce kampanii wrześniowej. Podkomendni nazywali go „duszą konspiracji lubartowskiej": prowadził nasłuch radiowy, kolportował prasę, przewoził z narażeniem życia pierwsze ulotki z Warszawy, wciągał do współpracy zaufane osoby — także członków własnej rodziny.
Obok niego stanęli: plut. rez. Stefan Rafalski, jeden z pierwszych konspiratorów budujących sieć placówek w terenie; sierż. rez. Karol Skaruch ps. „Warta", twórca struktur Biura Informacji i Propagandy Obwodu; oraz ks. kapelan rez. Aleksander Szulc ps. „Ina" — duchowy opiekun żołnierzy podziemia, odpowiedzialny za morale i wsparcie duchowe w najtrudniejszych chwilach okupacji.
---
Rząd II — Sztab
Dowództwo i planowanie Akcji „Burza"
Z czasem luźna konspiracja przekształciła się w zorganizowaną strukturę Komendy Obwodu. Por. rez. Adam Domaradzki ps. „Don" kierował Obwodem w kluczowym okresie jego rozbudowy (styczeń 1943 – styczeń 1944), po nim funkcję Komendanta objął kpt. Roman Jezior ps. „Okoń", „Jung", „Brona" — to on, jako ostatni Komendant Obwodu, odpowiadał za przeprowadzenie Akcji „Burza" w powiecie lubartowskim.
Por. Józef Jurałomski ps. „Jur" dowodził II Rejonem AK obejmującym miasto Lubartów — planował obronę, zabezpieczał kluczowe obiekty i osłaniał ludność cywilną podczas walk. Por. rez. Czesław Gregorowicz ps. „Jaromir", „Wojciech", jako inspektor WSOP i I zastępca Komendanta, koordynował współdziałanie bojowe lokalnych sił AK z nadciągającą 27. Wołyńską Dywizją Piechoty.
---
Rząd III — Pięść bojowa
Oddziały partyzanckie i wsparcie
To oni prowadzili bezpośrednią walkę zbrojną. Por. Tadeusz Pośpiech ps. „Brzechwa" dowodził oddziałem niszczącym transporty i węzły komunikacyjne wroga — pod jego dowództwem oddział urósł do 80 ludzi. Por. Zdzisław Broński ps. „Uskok" (1912–1949) to postać niemal legendarna: obrońca ludności przed terrorem, dowódca oddziału liczącego w czasie „Burzy" 60 świetnie uzbrojonych żołnierzy, który po wojnie kontynuował samotną walkę aż do śmierci w 1949 roku.
Wsparcie bojowe zapewniali też strz. Józef Szymula ps. „Jordan", dowodzący oddziałem specjalnym Batalionów Chłopskich współdziałającym z AK, oraz sztab dywizyjny: płk Jan Kotowicz ps. „Twardy", ostatni dowódca 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, który osobiście dowodził natarciem zajmującym Lubartów i Kock 21 lipca 1944 roku, i mjr Tadeusz Sztumberk-Rychter ps. „Żegota", szef sztabu dywizji odpowiedzialny za planowanie i koordynację działań bojowych.
---
Rząd IV — Dowództwo 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK
Lubartów nie wyzwoliłby się sam — potrzebował całej dywizji. Jej historia zaczyna się od płk. Kazimierza Bąbińskiego ps. „Luboń" (1895–1970), komendanta Okręgu Wołyńskiego AK, który wydał rozkaz rozpoczęcia Akcji „Burza" na Wołyniu i zarządził koncentrację sił, z których powstała 27. Wołyńska Dywizja Piechoty AK.
Pierwszym dowódcą dywizji został ppłk dypl. Jan Wojciech Kiwerski ps. „Oliwa" (1910–1944) — dowodził nią od sformowania aż do własnej śmierci w walce 18 kwietnia 1944 roku pod Zamłyniem. Po nim dowództwo przejął mjr Jan Szatowski ps. „Kowal" (1907–1988), który prowadził dywizję przez najcięższy okres walk i przemarszu na zachód — aż do chwili, gdy pałeczkę przejął płk Kotowicz i doprowadził żołnierzy do Lubartowa.
---
Rząd V — Nauczyciele tajnego nauczania w Lubartowie
Wyzwolenie miasta było też wyzwoleniem polskiej szkoły. Przez całą okupację w Lubartowie działały tajne komplety — nauczyciele ryzykowali życiem, ucząc dzieci i młodzież tego, czego zakazywał okupant. Aniela Miduch ps. „Kama" łączyła pracę pedagogiczną z funkcją komendantki Wojskowej Służby Kobiet w Obwodzie AK. Ludwika Traczyk ps. „Ala" prowadziła tajne komplety dla najmłodszych mieszkańców miasta. Dołącza do nich Kazimiera Janczewska, uczestniczka konspiracyjnego systemu nauczania w latach okupacji.
---
Dlaczego to ważne:
Historię Lubartowa tworzyli ludzie wyjątkowi — niestrudzeni w walce o niepodległość, często anonimowi, znani dziś tylko z pseudonimu na starej fotografii albo z jednego zdania w zapomnianym numerze lokalnej gazety. Panteon nie jest zamknięty — kilka kart wciąż czeka na potwierdzenie, kilka postaci wciąż nie ma zachowanej fotografii. To zaproszenie: jeśli masz w domowym archiwum zdjęcie, dokument albo wspomnienie związane z którąkolwiek z tych osób, odezwij się.
Ku chwale Ojczyzny.
---
Opracowanie na podstawie: I. Caban, Z. Mańkowski — struktura Okręgu Lubelskiego AK; Wikipedia; Lista Wyklętych; Archiwum IPN Rzeszów; „Lubartowiak" nr 7(600), 2012; Urząd Miasta Lubartów; mural 27 WDP AK przy RCEZ Lubartów; 27wdpak.btx.pl; plansza „Organizatorzy" (z wystawy Muzeum Ziemi Lubartowskiej)
📢 Panteon Bohaterów Wyzwolenia Lubartowa — projekt nie jest zamknięty! Potrzebujemy Waszej pomocy. 🇵🇱
W nocy z 22 na 23 lipca 1944 roku oddziały 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej wraz z lokalną konspiracją Obwodu AK Lubartów przyniosły naszemu miastu wolność. Za tym historycznym zrywem stoją konkretne twarze — organizatorzy podziemia, sztabowcy, partyzanci i cisi bohaterowie tajnego nauczania.
Aby ocalić ich od zapomnienia, powstał Panteon Bohaterów Wyzwolenia Lubartowa. Choć zrobiliśmy ogromny krok w porządkowaniu tej struktury, praca nad nim wciąż trwa.
Kilka kart wciąż czeka na potwierdzenie, a wiele postaci nadal nie ma zachowanej fotografii. (Co widać na grafice Panteonu, gdzie zamiast zdjęć wciąż widnieją puste szablony).
Nie mamy w mieście wielkiego, centralnego muzeum cyfrowego, które gromadziłoby takie zbiory, dlatego prawdziwymi strażnikami tej pamięci jesteśmy my wszyscy. Największe skarby i pamiątki często spoczywają w domowych archiwach, starych szufladach, rodzinnych albumach czy na strychach.
Nasza wielka prośba do mieszkańców Lubartowa i okolic:
Jeśli w Waszych rodzinnych zbiorach znajduje się zdjęcie, dokument, list lub chociażby wspomnienie związane z którąkolwiek z osób walczących w strukturach Obwodu AK Lubartów, 27. WDP AK lub działających w tajnym nauczaniu — odezwijcie się do nas!
Każda, nawet najmniejsza fotografia, pozwala nam zapełnić puste miejsce w Panteonie i przywrócić tożsamość tym, którzy ryzykowali wszystko.
Udostępniajcie ten post dalej. Pomóżcie nam odnaleźć brakujące twarze naszej lokalnej historii!
📩 Kontakt: (Wpisz swój adres e-mail, link do bloga lub napisz "Zostaw wiadomość w wiadomości prywatnej")
#Lubartów #HistoriaLokalna #ArmiaKrajowa #AkcjaBurza #PanteonBohaterów #Pamiętamy #27WDPAK
