Zbliżają się właśnie dokładnie 82 lata od chwil, które na zawsze zdefiniowały tożsamość naszej małej ojczyzny. W lipcu 1944 roku ulice Lubartowa stały się areną wydarzeń niezwykłych. W ramach akcji „Burza” miasto na krótki, dramatyczny, ale jakże piękny czas zrzuciło jarzmo okupacji. Stało się to możliwe dzięki niezłomnym żołnierzom legendarnej 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej, którzy ramię w ramię z lokalnymi oddziałami podziemia przynieśli nam upragnioną wolność.
Dziś, przemierzając Lubartów, idziemy śladami tamtych bohaterów. Ich krew, pot i nadzieja wsiąkły w miejsca, które mijamy każdego dnia:
Rynek Miejski – strategiczny punkt kontaktowy AK, gdzie tętniło serce konspiracji.
Kościół oo. Kapucynów – ostoja ducha, świadek cichych modlitw o wolną Polskę i schronienie dla walczących.
Miejsce Męczeństwa – dawna katownia Gestapo, niemy świadek ceny, jaką przyszło zapłacić za wierność Ojczyźnie.
Szkoła Powszechna – bastion tajnego nauczania, gdzie z narażeniem życia walczono o polskie słowo i tożsamość młodego pokolenia.
Ta rocznica to także wspomnienie brawury, która do dziś budzi podziw. To przecież na naszych torach, tuż pod wiaduktem kolejowym, rozegrała się spektakularna „Akcja pociąg”. Partyzanci bezwzględnie sparaliżowali niemiecki transport, zdobywając bezcenne uzbrojenie.
Wolność tamtych dni miała jednak gorzki finał. Pobliski Skrobów szybko stał się symbolem tragicznego losu powojennych obrońców Polski – miejscem sowieckiego obozu internowania, w którym więziono i torturowano żołnierzy AK, w tym bohaterów z Wołynia.
Dziś naszym obowiązkiem jest pamiętać. Nie tylko o dowódcach i regularnych oddziałach, ale i o Cichych Bohaterach – mieszkańcach Lubartowa, którzy w ukryciu dostarczali żywność, leki i bezcenne informacje wywiadowcze. Aby oddać im hołd, budujemy nowoczesny, Wirtualny Pomnik. Niech ta świetlista kolumna pamięci na zawsze połączy przeszłość z przyszłością.
Cześć i chwała Bohaterom 27. WDP AK oraz wszystkim Obrońcom Ziemi Lubartowskiej!
Panteon Bohaterów Wyzwolenia Lubartowa
82. rocznica wyzwolenia miasta — 22–23 lipca 1944
W nocy z 22 na 23 lipca 1944 roku, w ramach Akcji „Burza", oddziały 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej wspólnie z lokalną konspiracją Obwodu AK Lubartów wyzwoliły miasto spod okupacji niemieckiej. Za tym jednym, symbolicznym wydarzeniem stoją jednak lata cichej, żmudnej pracy konspiracyjnej — i dziesiątki ludzi, których nazwiska zbyt łatwo umykają pamięci.
Z okazji 82. rocznicy tego wydarzenia powstał Panteon Bohaterów Wyzwolenia Lubartowa — próba uporządkowania i pokazania w jednym miejscu pełnej struktury, która doprowadziła do wyzwolenia miasta: od pierwszych organizatorów podziemia, przez sztab Obwodu, oddziały bojowe, dowództwo dywizji, aż po nauczycieli tajnego nauczania, bez których nie przetrwałaby polska tożsamość kolejnego pokolenia.
---
Rząd I — Fundament
Organizatorzy konspiracji, 1939–1943
Zanim powstały jakiekolwiek struktury Armii Krajowej, ktoś musiał zacząć od zera. Adam Moździński ps. „Chodnik" — nauczyciel, działacz społeczny, spółdzielca — wszedł do konspiracji już w połowie października 1939 roku, tuż po klęsce kampanii wrześniowej. Podkomendni nazywali go „duszą konspiracji lubartowskiej": prowadził nasłuch radiowy, kolportował prasę, przewoził z narażeniem życia pierwsze ulotki z Warszawy, wciągał do współpracy zaufane osoby — także członków własnej rodziny.
Obok niego stanęli: plut. rez. Stefan Rafalski, jeden z pierwszych konspiratorów budujących sieć placówek w terenie; sierż. rez. Karol Skaruch ps. „Warta", twórca struktur Biura Informacji i Propagandy Obwodu; oraz ks. kapelan rez. Aleksander Szulc ps. „Ina" — duchowy opiekun żołnierzy podziemia, odpowiedzialny za morale i wsparcie duchowe w najtrudniejszych chwilach okupacji.
---
Rząd II — Sztab
Dowództwo i planowanie Akcji „Burza"
Z czasem luźna konspiracja przekształciła się w zorganizowaną strukturę Komendy Obwodu. Por. rez. Adam Domaradzki ps. „Don" kierował Obwodem w kluczowym okresie jego rozbudowy (styczeń 1943 – styczeń 1944), po nim funkcję Komendanta objął kpt. Roman Jezior ps. „Okoń", „Jung", „Brona" — to on, jako ostatni Komendant Obwodu, odpowiadał za przeprowadzenie Akcji „Burza" w powiecie lubartowskim.
Por. Józef Jurałomski ps. „Jur" dowodził II Rejonem AK obejmującym miasto Lubartów — planował obronę, zabezpieczał kluczowe obiekty i osłaniał ludność cywilną podczas walk. Por. rez. Czesław Gregorowicz ps. „Jaromir", „Wojciech", jako inspektor WSOP i I zastępca Komendanta, koordynował współdziałanie bojowe lokalnych sił AK z nadciągającą 27. Wołyńską Dywizją Piechoty.
---
Rząd III — Pięść bojowa
Oddziały partyzanckie i wsparcie
To oni prowadzili bezpośrednią walkę zbrojną. Por. Tadeusz Pośpiech ps. „Brzechwa" dowodził oddziałem niszczącym transporty i węzły komunikacyjne wroga — pod jego dowództwem oddział urósł do 80 ludzi. Por. Zdzisław Broński ps. „Uskok" (1912–1949) to postać niemal legendarna: obrońca ludności przed terrorem, dowódca oddziału liczącego w czasie „Burzy" 60 świetnie uzbrojonych żołnierzy, który po wojnie kontynuował samotną walkę aż do śmierci w 1949 roku.
Wsparcie bojowe zapewniali też strz. Józef Szymula ps. „Jordan", dowodzący oddziałem specjalnym Batalionów Chłopskich współdziałającym z AK, oraz sztab dywizyjny: płk Jan Kotowicz ps. „Twardy", ostatni dowódca 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, który osobiście dowodził natarciem zajmującym Lubartów i Kock 21 lipca 1944 roku, i mjr Tadeusz Sztumberk-Rychter ps. „Żegota", szef sztabu dywizji odpowiedzialny za planowanie i koordynację działań bojowych.
---
Rząd IV — Dowództwo 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK
Lubartów nie wyzwoliłby się sam — potrzebował całej dywizji. Jej historia zaczyna się od płk. Kazimierza Bąbińskiego ps. „Luboń" (1895–1970), komendanta Okręgu Wołyńskiego AK, który wydał rozkaz rozpoczęcia Akcji „Burza" na Wołyniu i zarządził koncentrację sił, z których powstała 27. Wołyńska Dywizja Piechoty AK.
Pierwszym dowódcą dywizji został ppłk dypl. Jan Wojciech Kiwerski ps. „Oliwa" (1910–1944) — dowodził nią od sformowania aż do własnej śmierci w walce 18 kwietnia 1944 roku pod Zamłyniem. Po nim dowództwo przejął mjr Jan Szatowski ps. „Kowal" (1907–1988), który prowadził dywizję przez najcięższy okres walk i przemarszu na zachód — aż do chwili, gdy pałeczkę przejął płk Kotowicz i doprowadził żołnierzy do Lubartowa.
---
Rząd V — Nauczyciele tajnego nauczania w Lubartowie
Wyzwolenie miasta było też wyzwoleniem polskiej szkoły. Przez całą okupację w Lubartowie działały tajne komplety — nauczyciele ryzykowali życiem, ucząc dzieci i młodzież tego, czego zakazywał okupant. Aniela Miduch ps. „Kama" łączyła pracę pedagogiczną z funkcją komendantki Wojskowej Służby Kobiet w Obwodzie AK. Ludwika Traczyk ps. „Ala" prowadziła tajne komplety dla najmłodszych mieszkańców miasta. Dołącza do nich Kazimiera Janczewska, uczestniczka konspiracyjnego systemu nauczania w latach okupacji.
---
Dlaczego to ważne
Historię Lubartowa tworzyli ludzie wyjątkowi — niestrudzeni w walce o niepodległość, często anonimowi, znani dziś tylko z pseudonimu na starej fotografii albo z jednego zdania w zapomnianym numerze lokalnej gazety. Panteon nie jest zamknięty — kilka kart wciąż czeka na potwierdzenie, kilka postaci wciąż nie ma zachowanej fotografii. To zaproszenie: jeśli masz w domowym archiwum zdjęcie, dokument albo wspomnienie związane z którąkolwiek z tych osób, odezwij się.
Ku chwale Ojczyzny.
---
Opracowanie na podstawie: I. Caban, Z. Mańkowski — struktura Okręgu Lubelskiego AK; Wikipedia; Lista Wyklętych; Archiwum IPN Rzeszów; „Lubartowiak" nr 7(600), 2012; Urząd Miasta Lubartów; mural 27 WDP AK przy RCEZ Lubartów; 27wdpak.btx.pl; plansza „Organizatorzy" (wystawa Muzeum Ziemi Lubartowskiej);
📅 Oś czasu
- 22 lipca 1944 r., godz. 10:10: Niemiecka panika i ucieczka
Do Lubartowa docierają wieści o wycofywaniu się taborów niemieckich z rejonu m. Niemce. W mieście rozpoczyna się chaotyczny ruch samochodów wroga zmierzających w kierunku Puław i Warszawy. - 22 lipca 1944 r., godz. 13:30: Zabezpieczenie miasta przez AK
Komendant 2 Rejonu ppor. „Anastazy” (Jurałomski) porozumiewa się z delegatem rządu i decyduje o ubezpieczeniu placówek gospodarczych w centrum miasta posterunkami AK, aby zapobiec grabieżom mienia państwowego. - 22 lipca 1944 r., wieczór: Koncentracja i pierpod tabela Panteon wsze rozbrojenia
Plutony pod dowództwem ob. „Sosny” zbierają się w okolicy Stadionu Miejskiego. Żołnierze AK przejmują opuszczoną siedzibę niemieckiej żandarmerii, zdobywając 7 karabinów (KB). Rozbrajają także 3 Niemców w szpitalu polowym (szkoła powszechna), zdobywając kolejne 2 KB i 1 automat. - 23 lipca 1944 r., godz. 9:00: Wejście Armii Czerwonej
Do wyzwolonego przez lokalne siły AK Lubartowa wkraczają pierwsze zmotoryzowane patrole i oddziały sowieckie. - 23 lipca 1944 r., godz. 12:00: Napięcie z Armią Ludową
W strugach rzęsistego deszczu do miasta wchodzą oddziały AL pod dowództwem ppłk. Grzegorza Korczyńskiego. Zajmują oni 1. piętro gmachu szkoły i wystawiają wrogą osłonę wobec AK. Po trzech trudnych turach pertraktacji alowcy decydują się opuścić gmach i samo miasto.
(Cytat z protokołu):
„Później bowiem może być tak, jak w Lubartowie, że Żołnierze-Zwycięzcy zostaną przepędzeni, a w 2 dni później rozbrojeni!!! Żołnierze AK 2 rejonu swoich czynów i tej zniewagi nigdy nie zapomną!” — ppor. „Anastazy” oraz pchor. kapr. „Poraj”, 5 sierpnia 1944 r.
1. por. Józef Jurałomski ps. „Jur” (w protokole jako ppor. „Anastazy”)
- Wydarzenie z protokołu: Główny dowódca i autor całego raportu.
- Powiązanie w bazie:
22 lipca 1944 r. o godz. 13:30 podjął kluczową decyzję o obstawieniu przez AK najważniejszych punktów gospodarczych w Lubartowie, aby zapobiec grabieży mienia po ucieczce Niemców. Osobiście koordynował koncentrację plutonów pod dowództwem ob. „Sosny” przy Stadionie Miejskim o 20:30. Po wkroczeniu Sowietów i Armii Ludowej (23 lipca) prowadził niezwykle trudne pertraktacje z ppłk. Korczyńskim (AL), które zmusiły komunistów do opuszczenia gmachu szkoły i wycofania się z miasta. 5 sierpnia 1944 r. podpisał historyczny protokół, przewidując w nim tragiczny los rozbrajanych przez Sowietów „Żołnierzy-Zwycięzców”.
2. ppor. rez. Adam Możdziński ps. „Chodnik”
- Wydarzenie z protokołu: Koordynacja łączności i zabezpieczenie techniczne.
- Powiązanie w bazie:
W trakcie akcji powstańczej 22–23 lipca odpowiadał za kluczowy pion łączności radiowej i odbiorczej Komendy Obwodu. To dzięki jego pracy i zabezpieczeniu sieci radiowej sztab ppor. „Anastazego” miał bieżący napływ informacji o ruchach wojsk niemieckich wycofujących się spod m. Niemce oraz o zbliżających się czołgach sowieckich.
3. por. rez. Roman Jezior ps. „Okoń”
- Wydarzenie z protokołu: Koordynacja i ogólne dowództwo nad siłami Akcji „Burza”.
- Powiązanie w bazie:
Jako Komendant Obwodu AK Lubartów nadzorował całokształt działań powstańczych w powiecie. To on wydał ogólne rozkazy do uderzenia i ujawnienia się struktur AK wobec wkraczającej Armii Czerwonej (23 lipca o godz. 9:00), dając polityczny i wojskowy sygnał, że Lubartów jest wyzwalany przez prawowitych gospodarzy – żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego.
4. por. Tadeusz Pośpiech ps. „Brzechwa”
- Wydarzenie z protokołu: Wsparcie bojowe i ubezpieczenie kierunków wejścia.
- Powiązanie w bazie:
W dniach 22–23 lipca jego oddział partyzancki ubezpieczał drogi dojazdowe do Lubartowa od strony lasów kozłowieckich. Zabezpieczał akcję miejską ppor. „Anastazego” przed ewentualnym powrotem rozbitych, cofających się jednostek niemieckich z kierunku m. Niemce, paraliżując ich transporty.
5. por. Zdzisław Broński ps. „Uskok”
- Wydarzenie z protokołu: Ochrona ludności i paraliż tyłów wroga podczas paniki niemieckiej.
- Powiązanie w bazie:
Podczas wybuchu paniki niemieckiej 22 lipca o godz. 10:10 jego oddział prowadził intensywne działania dywersyjne na trasie Lublin-Lubartów. Paraliżował uciekające tabory niemieckie i osłaniał okoliczne wioski przed odwetem cofających się w pośpiechu i agresywnych grup okupanta.
📅 22 LIPCA 1944
22 LIPCA 1944
Batalion „Hrubego” i „Jastrzębia” 27 WDP AK wspólnie z lubartowskim oddziałem AK opanowuje Lubartów, kończąc pięcioletnią okupację niemiecką.
📅 23 LIPCA 1944
23 LIPCA 1944
Do miasta wkraczają jednostki sowieckiego 3 Korpusu Pancernego. Na żądanie dowództwa ZSRR polskie oddziały muszą opuścić Lubartów i skoncentrować się w rejonie Kaniówki, Kozłówki i Skrobowa.
📅 25 LIPCA 1944 — SKROBÓW
25 LIPCA 1944 — SKROBÓW
Podczas spotkania w Skrobowie pod przewodnictwem sowieckiego gen. Bakanowa polskim oficerom zostaje przedstawione żądanie złożenia broni. Następuje rozbrojenie 27 WDP AK.
📅 26 LIPCA 1944 i MARZEC 1945
26 LIPCA 1944 & 27 MARCA 1945
Dywizja formalnie przestaje istnieć. W listopadzie 1944 r. NKWD tworzy w Skrobowie obóz filtracyjny dla AK. 27 marca 1945 r. dochodzi do brawurowej ucieczki 48 więźniów; reszta trafia w głąb ZSRR.
1. Batalion „Hrubego” (III/50 pp)
- Dowódca: kpt. Jan Józefczak ps. „Hruby”.
- Struktura: W skład batalionu wchodziła m.in. 1. kompania pod dowództwem por. Marka Lachowicza „Bratka” oraz 2. kompania dowodzona przez kpt. Kazimierza Lenczewskiego „Strzemieńczyka”.
- Rola w Lubartowie: 21–22 lipca 1944 r., po otrzymaniu meldunku od komendanta lokalnej placówki AK w Lubartowie o tym, że Niemcy przygotowują się do ewakuacji, dowództwo skierowało siły do miasta. Do bezpośredniego natarcia wyznaczono właśnie żołnierzy por. „Bratka” oraz kompanię por. „Burasa” z Batalionu „Hrubego”.
- Wspólnie z lokalnym plutonem AK opanowali oni kluczowe obiekty w mieście oraz zorganizowali udaną zasadzkę na niemiecki pociąg transportujący sprzęt zmotoryzowany przy skrzyżowaniu torów z szosą.
2. Batalion „Jastrzębia” (I/50 pp)
- Dowódca: por. Władysław Czermiński ps. „Jastrząb”.
- Historia i szlak: To jeden z najbardziej doświadczonych oddziałów dywizji. Zasłynął m.in. niesamowitym, trwającym 68 dni marszem i kluczeniem w okrążeniu niemieckim w lasach mosurskich. Por. „Jastrząb” zdołał wyprowadzić z okrążenia ponad 360 żołnierzy (ostatecznie ok. 420 wraz z dołączającymi grupami) i po przejściu przez poleskie bagna ponownie połączył się z głównymi siłami dywizji pod koniec czerwca 1944 r.
- Rola w Lubartowie: Batalion „Jastrzębia” (wraz z całym II batalionem dywizji pod dowództwem mjr. „Kowala”) wyruszył nocą z 22 na 23 lipca z rejonu Firleja w kierunku Lubartowa jako wsparcie, ponieważ dowództwo nie miało wieści od wysłanych wcześniej sił „Bratka” i „Burasa”. Po drodze stoczyli potyczkę z Niemcami w rejonie przydrożnego lasku, po czym wkroczyli do wyzwolonego już miasta, witani owacyjnie przez mieszkańców. Następnie część sił skierowano do opanowania i obsadzenia Michowa.
Wspólny sukces i tragiczny finał
Dzięki skoordynowanemu uderzeniu obu tych batalionów, wspieranych przez lokalne struktury Armii Krajowej, Lubartów oraz okoliczne miejscowości (Kamionka, Kock, Firlej, Michów) zostały w pełni opanowane i zabezpieczone. Sukces ten został jednak zaprzepaszczony zaledwie kilka dni później. 25 lipca 1944 r. w Skrobowie dowództwo sowieckie podstępnie zażądało od żołnierzy 27. WDP AK złożenia broni, co doprowadziło do przymusowego rozformowania i aresztowań tej legendarnej jednostki.
